سيري در تحول مفهوم خانه از ديروز تا امروز

پست شده بوسیله مدیر سایت در تاریخ سه شنبه, 10 شهریور, 1388 / بدون نظر

خانه٬ مفهوم و پدیده نخستینی است که وجود بشر از دیروز تا امروز به صورت پیوسته و وابسته با آن همراه بوده است؛ چرا که هر جا زندگی انسان جریان داشته،‌ خانه نيز جزء جدایی‌ناپذیر آن بوده است و به این لحاظ معماری خانه نیز در تمدن‌های مختلف با حساسیت و جذابیت‌های مختلفی دنبال می‌شده؛
اين موضوع تا به آنجا اهميت داشته که ضرورت این حساسیت به صورت جنبه نمادینی تبديل شده و هر ملیتی سعی بر آن داشته که با نشانه و الگوهای فرهنگی مختص به خود، به نوعی توجه‌اش را به این موضوع نشان دهد.
بر این اساس می‌توان گفت که معماری بیشتر از هر هنری با فرهنگ انسانی مرتبط است. بشر همواره نیازمند فضایی بوده است که او را در مقابل تاثیرات محیطی محافظت كند، این نیاز از ابتدای زندگی تا به امروز تغییرات چندانی نداشته و به بیان دیگر، فضای معماری خانه٬ مکان یا ظرفی است که در آن بخشی از فعالیت‌های مربوط به زندگی بشر صورت می‌پذیرد و با زندگی انسان رابطه‌اي ناگسستنی دارد.
در این یادداشت٬ سعی شده به موضوع سیری در تحول مفهوم خانه از نگاه دیگری پرداخته شود تا با ذکر مفاهیمی عمیق مانند شفافیت محوریت در فضای خانه٬ سلسله مراتب٬ تقارن و محرمیت در این وادی به مصادیقی جدید دست يابيم.

مفهوم شفافیت:
مي‌گویند سیر معماری ایرانی سیر شفافیت است، چرا که معماری ایران، پیوسته این مفهوم را به بهترین وجه در بیشتر کاربری‌ها از جمله در کاربری مسکونی و مفهوم خانه نمود بخشیده است تا آنجا که سیر حصول این مفهوم در معماری هخامنش تا معماری قاجار ره پیموده و در نهایت در دوره صفویه و قاجار نهایت ظهور خویش را هویدا ساخته است.
البته سبک طراحی خانه‌های دوره قاجار، از الگوی کهن خانه‌های ایرانی پیروی مي‌كند و کمابیش تاثیر فضاهایی مانند اندرونی و بیرونی در آنها مشهود است،‌ اما هر چه که به سوی معماری پهلوی اول نزدیک می‌شویم، جلوه برونگرایی در آن بيشتر مي‌شود؛ تا آنجا که در دوره محمدرضا این الگو کاملا از بین می‌رود و با ظهور سبک مدرنیسم در ایران، “شفافیت”، خود را در عرصه‌های دیگری همچون حیاط٬ مهتابی٬ آب٬ ارسي، ایوان و… نمایان می‌سازد.

حیاط
حیاط٬ فضایی تهی است که عرصه را برای به تصویر کشیدن خاطره‌ها و قوام گرفتن ارتباط بین فضای درون و برون فراهم می‌آورد.

مهتابی
مهتابي فضایی بدون سقفی است که بالاتر از سطح حیاط است. دیوارهای این فضا نماسازی می‌شود و به این ترتیب به ایوانی شباهت پیدا می‌کند که سقف آن را برداشته‌اند. این فضا معمولا از سه طرف بسته و از جهت چهارم به فضای باز مشرف است.
مهتابی‌ها نیز حیاط مانندهایی هستند که به نوعی فضای خانه را به شفافیت فرامی‌خوانند و جهانی کوچک اما زنده را در مفهوم دیرینه خانه و سکونت تداوم می‌بخشند.

آب
مفهوم دیرینه آب، در عمق معماری ایرانی در عرصه‌های مختلف، از باغ‌های ایرانی گرفته تا حوض‌های کوچک خانه‌های این مرز و بوم، حضور شفاف خود را به نماد صورت یار، به شکل‌های متفاوت هویدا ساخته است. چرا که این مفهوم و تکرار و انعکاس محیط در بطن آب حوض٬ عمق شفافیت فضا را دو چندان کرده و زمزمه زندگی٬ رنگ الوان ارسی٬ سبزی درخت باغچه و چهره مادر بزرگ و پدر بزرگ را در قابی مجازی در آب حوض به تصویر می‌کشد. باد نیز با گردش خود در سطح آب، گرمای آفتاب را پس می‌زند؛ مانند وجود حوض‌خانه که در دل سنگین فضا٬ خنکايي می‌آفریند تا مرهم خستگی ساکنین خود باشد.

ارسی
ارسي، گونه‌اي پنجره چوبي و شبكه‌دار كشويي است كه با بالا و پايين رفتن باز و بسته مي‌شود. بلنداي آن از كف تا آسمانه است.
حکایت رنگ تمام عیار را می‌توان در رنگ شیشه‌های ارسی‌های ایرانی مشاهده كرد که تصویری از ‌بهشت را برای هر بیننده‌ای نمایان می‌کنند. این جشن رنگ که در آن هیچ دو لحظه‌ همانندی را نمی‌توان یافت٬ درواقع جشن شادی و سرور را در لوای رنگهای قرمز، سبز، زرد و آبی…برای ساکنین خانه به ارمغان می‌آورد.

ایوان
ايوان فضای نیمه باز مسقفی است که از سه طرف محدود و از یک طرف باز است. در خانه‌های دوره قاجار، ایوان‌های جنوبی، نمای خانه را در پس پرده خود نمایان می‌سازد٬ نمایی که در بطن آن معمولا طنبی‌ها (اتاق بزرگ و اصلی خانه که اغلب در دل خانه واقع شده و دارای پنجره ارسی است)، کله‌ای ها (اتاق واقع در دو طرف طنبی در طبقه فوقانی که در نتیجه ارتفاع بلند طنبی به وجود می‌آید و اغلب به آن دید دارد)، حوضخانه‌ها (فضای سر پوشیده و مرتفعی که حوضی در میان دارد و معمولا با فضاهای دیگر مرتبط است) و دیگر عناصر خانه وجود دارد.
البته ایوان‌های عظیم این دهه در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی به ایوان‌های کوچکی تبدیل می‌شوند که تنها مختص به یک اتاق و یک فضا هستند و طبعا شفافیت فضا نيز از لحاظ مساحت، در این دوران دست‌خوش تغییراتی می‌شود.
به مرور زمان و با ظهور مدرنیسم در معماری، حضور حوضخانه از ترکیب خانه‌های پهلوی خارج می‌شود، ایوان‌های عظیم جای خود را به فضاهای منفرد داده و ارسی‌ها با به فراموش سپردن طنبی‌ها، یکپارچگی خود را از دست داده و به پنجره‌هایی تکه تکه مبدل می‌شوند.
امروزه شاهد کمرنگ‌تر شدن غنای نمادین گذشته عناصر خانه در متن معماری نما هستیم و حکایت مدرنیسم و ترک هر آنچه که در گذشته داشتیم، بی‌آنکه بدانیم چه می‌خواهیم؛ و روایت تقلیدهای کورکورانه از مفاهیم مدرنیته، کدرشدگی شفافیت گذشته را در پیکره مفهوم خانه به ارمغان آورده است؛ گویی که فضاهای به ظاهر متمدن، دلتنگی، غربت و بیگانگی را در فضا تزریق کرده است.

محوریت در فضا
محورها، به عنوان استخوان‌بندی اصلی معماری محسوب می‌شوند و به عبارتی هندسه پنهان معماری بر شالوده محورها و استراکچر بنا می‌ایستد و از طرفی می‌توان عنوان کرد كه محورها نماینده ساختار ذهنی اجتماع هستند.
در معماری اوائل قاجار، فضای خانه، شامل دو محور اصلی و فرعی بود که فضاي خانه در راستای محور اصلی قرار داشت؛ در دو طرف این محور، در جبهه غربی و شرقی نيز، فضاهای فرعی قرار می‌گرفت که به نوعی به القاء حس تقارن در پلان بنا نیز می‌افزود.
حتی در اواخر دوران قاجار و اوائل پهلوی، این الگو محوری در محوطه‌سازی خانه‌های ایرانی تاثیر داشت تا آنجا که این الگو به شکل محوطه‌سازي انگليسي و فرانسوي با سطوح وسيع چمن‌كاري، درختان زينتي و بوته‌اي، حوضچه‌ها و حوض‌هاي مربع مستطيل كوچك و بزرگ، گلكاري باغچه‌ها و خطوط كلي محوطه‌سازي و باغ‌سازي كه تاحدي از حالت محوري خارج شده، در این بناها دیده شده است.
در زمان پهلوی نيز با به فراموشی سپردن بعضی فضاها و دگرگون شدن کاربری‌ها و حضور پررنگ برخی المانهای فرعی ساختمان، مانند راه پله و قرار گرفتن آن در راستای محور اصلی، حضور محور فرعی کمرنگ‌تر شد تا به کلی از بین رفت.

سلسله مراتب در فضا
بحث سلسله مراتب، سخنی است میان درون و برون٬ چراکه حس فضای برون را در آهنگ حال و هوای درون نمی‌توان یافت و به عبارتی، درون، فاقد این خواص است و احوال برون را نمی‌توان به درون راه داد.
این تحول،‌ در سلسله مراتب نقش می‌بندد، چرا که آستانه ورودی٬ شرط ورود و تحول است که پس از درگاه و در فضایی مانند هشتی (فضای اصلی ورودی که معمولا بعد از سردر قرار می‌گیرد)، حیاط بیرونی، دهلیز و طنبی قرار می‌گرفت؛ اما در دوره پهلوی، با رنگ باختن فضاهای اندرونی و بیرونی و برونگرا شدن فضاها، این ساختار نیز فرو پاشید.

تقارن در فضا
تقارن٬ در خانه‌های ایرانی با ضربآهنگ و ریتم خود، تعادل و تنوع را نیز به ارمغان می‌آورد، زيرا با رنگ باختن فضاهای اصلی مانند طنبی خانه (که هسته اصلی و قلب خانه محسوب می‌شود) و فضاهای کله‌ای‌ها و ایوان یک پارچه و ارسی‌های رنگارنگ، محورهای فرعی نیز از میان رفتند و با قرار گرفتن برخی از عناصر فرعی مانند راه پله در آکس مرکزی، آنگونه که باید، این حس تقارن که مفهومی از پایداری را در عرصه خانه مطرح می‌ساخت نیز به فراموشی سپرده شد.

محرمیت در فضای خانه
هرگاه سخن از محرمیت به ميان مي‌آيد، تفاوت درون و برون بر ذهن نقش می‌بندد، چراکه درون و فضای اندرونی، ویژه اهالی خانه است و از آنجا که این تمایز ناشی از فرهنگ کهن شرقی است، در کالبد معماری سرزمین ما نیز نقش بسته و بی‌تاثیر نبوده است. البته این محرمیت علاوه بر فضاهای بیرونی و درونی مابین فضاهای مختلف اندرونی نیز حکمفرماست و به عبارتی، حضور سلسله مراتب در متن فضاهای بیرونی نیز این محرمیت را پر رنگ‌تر كرده و در درون نیز، محرمیت، درونی اتاق‌ها و دهلیزها را از هم متمایز می‌كند.
بحث محرمیت از همان بدو ورود توسط حلقه‌ها و کوبه‌های درب خانه (اولین حوزه محرمیت) مشخص می‌شود تا آنجا که نهایت نفوذ بیگانه، هشتی و حیاط خانه است.
با تحلیل و فرو پاشی ریتم سلسله مراتب در فضای خانه ایرانی، محرمیت نیز دستخوش تغییراتی شد و سرانجام، این رنگ باختن با حذف درگاه و هشتی نیز تضعیف شد.

سخن آخر
آینده بدون گذشته وجود ندارد، معماری گذشته ما، امانت‌دار فرهنگ است و معماری کنونی ایران، معلق میان گذشته و آینده در تکاپوی یافتن مسیر خویش باقي مانده؛ متاسفانه، توجه بسيار زيادی که خالقان فلسفه معماری معاصر صرف تکنولوژی کرده‌اند، باعث کم توجهی به شيوه‌هايی شده که در آن مردم می‌بايست در ميان فضا زندگی کنند.
سبک‌های زندگی مردم امروز بر حسب ميزان غربی شدن آنها، شديداً متنوع است و معماری امروز در ميان اين تنوع دچار تزلزل شده و در حال دگرگونی است. اما انديشه ماحصل اين دگرگونی، گاهی انسان را دچار ترديد می‌کند. چرا که ما خويشتن را از ياد برده‌ايم و تنها پوسته‌ای را می‌مانيم با ادعايی بزرگ. به علاوه، تجمع متن‌های مختلف، سردرگمی کلانی را برای مخاطبان‌مان ايجاد کرده که آنان را کاملاً با فضاي خانه‌مان بيگانه می‌سازد.


برچسب ها در :
پست مشابه :

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

طراحی سایت و بهینه سازی سایت توسط گرین وب